Ο Κόκκινος Δάσκαλος

ΣΧΟΛΙΑ - ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ

Σκηνοθετική προσέγγιση

Δύο πολιτικές δίκες και εκτελέσεις έχουν αφήσει ανεξίτηλο ίχνος στην μετεμφυλιακή Ελλάδα. Η δίκη του Νίκου Μπελογιάννη και των συνεργατών του και η δίκη του Νίκου Πλουμπίδη. Ηγετικά στελέχη και οι δύο του παράνομου τότε Κομμουνιστικού Κόμματος Ελλάδας θα βρεθούν στη δίνη βίαιων συγκρούσεων και παθών και ως ηττημένοι του Εμφύλιου, στην εποχή του Ψυχρού Πολέμου μάλιστα, θα πέσουν θύματα αφ’ ενός της εκδικητικής μανίας των νικητών και αφ’ ετέρου της τυχοδιωκτικής, αλλοπρόσαλλης πολιτικής του Νίκου Ζαχαριάδη. Οι περγαμηνές τους από την Εθνική Αντίσταση κατά των κατακτητών δεν θα σταθούν ικανές να τους σώσουν από το εκτελεστικό απόσπασμα παρά την κατακραυγή για τις εκτελέσεις και τη διεθνή κινητοποίηση για την απονομή χάριτος, κυρίως στην περίπτωση του Μπελογιάννη.

Η Ιστορία όμως δεν στάθηκε το ίδιο ακριβοδίκαια και για τους δύο. Ο μεν Μπελογιάννης έφυγε τιμημένος και έγινε ίνδαλμα για τους συντρόφους του ανά τον κόσμο, ο δε Πλουμπίδης έφυγε μόνος, συκοφαντημένος από εχθρούς και φίλους, ατιμασμένος. Αν και στιγματισμένος και εξοβελιστέος από το κόμμα του ο Πλουμπίδης αρνήθηκε να αποκηρύξει τις αρχές του και να υπογράψει δήλωση μετανοίας, κάτι που θα του έσωζε τη ζωή. Υπερασπίστηκε στη δίκη με πάθος την ιδεολογία του και το κόμμα του παρ’ όλο που το τελευταίο τον είχε άδικα καταγγείλει σαν χαφιέ και προβοκάτορα και εκτελέστηκε ζητωκραυγάζοντας υπέρ του ΚΚΕ την ίδια ώρα που οι σύντροφοί του έβγαζαν ανακοίνωση πως η εκτέλεση ήταν σκηνοθετημένη και ο προδότης απολαμβάνει τα αργύρια της προδοσίας του στην Αμερική. Μετά το θάνατο του Στάλιν, την καθαίρεση του Ζαχαριάδη από την ηγεσία του Κόμματος και κυρίως μετά το 20ο Συνέδριο του ΚΚΣΕ και τις αλλαγές που δρομολογούνται στο διεθνές κομμουνιστικό κίνημα, θα γίνει μια δειλή αποκατάσταση του Νίκου Πλουμπίδη που ανακοινώνεται ιδιωτικά στη σύζυγό του και χρόνια αργότερα μια δημοσίευση σ’ ένα περιορισμένης κυκλοφορίας κομματικό έντυπο. Ουσιαστικά ο Πλουμπίδης παραμένει ένα ανεπούλωτο τραύμα για τον κόσμο της αριστεράς -τουλάχιστον για κάποιο κομμάτι της- και σίγουρα αν όχι μελανή, θολή σελίδα της ιστορίας της.

Είναι χαρακτηριστικό για την προσωπικότητα του Πλουμπίδη το γεγονός πως αρκετά νωρίς, πριν έρθει σε επαφή με τις αριστερές ιδέες, επαναστατεί κατά της αδικίας και της εκμετάλλευσης που υφίστανται οι αγρότες και στο χωριό που πρωτοδιορίζεται δάσκαλος συμβάλλει στην αυτοοργάνωση και τον αγώνα τους. Παράλληλα καταργεί τα «προνόμια» του δάσκαλου, βοηθά με τον πενιχρό μισθό του τους άπορους, πείθει τους γονιούς να στέλνουν και τα κορίτσια τους στο σχολείο. Αν και από οικογένεια βασιλικών όπως λέει ο ίδιος με φώναζαν κομμουνιστή χωρίς να έχω ιδέα τι είναι ο κομμουνισμός.

Η συνέπεια με την οποία υπηρέτησε τις ιδέες του, οι αγώνες του κατά της δικτατορίας της 4ης Αυγούστου και κατά των γερμανοιταλών κατακτητών, η πειθώ και η ικανότητά του να εμπνέει τις μάζες είχαν ως αποτέλεσμα τις απίστευτες κινητοποιήσεις του αθηναϊκού λαού για την αντιμετώπιση της κατοχικής πείνας, της μαύρης αγοράς και των μέτρων της πολιτικής επιστράτευσης που σχεδίαζαν οι φασίστες. Αρετές και επιτεύγματα του Πλουμπίδη που έτυχαν της καθολικής αναγνώρισης από συντρόφους και αντιπάλους. Κι όμως αυτός ο άνθρωπος θα φύγει από τη ζωή με τη «ρετσινιά» του προδότη, απελπιστικά μόνος, μακριά από την οικογένειά του, με την πίκρα μιας κατάφωρης αδικίας, ανυπεράσπιστο θύμα μιας χυδαίας κατηγορίας.

Όλα αυτά τα στοιχεία συνηγορούν στο να δει κανείς τον Νίκο Πλουμπίδη σαν ένα πρόσωπο που έρχεται κατ’ ευθείαν από την αρχαία τραγωδία. Το προσωπικό δράμα και το συλλογικό πεπρωμένο συνδιαμορφώνουν αυτόν τον προμηθεϊκό ήρωα που θυσιάζεται για το καλό του συνόλου. Το τίμημα βαρύ καθώς θα βαδίσει στο θάνατο αποσυνάγωγος με μόνο όπλο τη βαθιά πίστη του πως αφήνω στο παιδί μου ένα τίμιο όνομα. Κυριολεκτικά και μεταφορικά μια ευχή προς τις μέλλουσες γενεές να αποκαταστήσουν το όνομά του.

Η ταινία Ο κόκκινος δάσκαλος κινείται μορφικά στο δηλωτικό του τίτλου της ποιητικό είδος, περνώντας από το πένθος στο έπος και τανάπαλιν. Η σύγκρουση ανάμεσα στην υπαρξιακή οδύνη και το κοινωνικό πρόταγμα, οριοθετεί το αφηγηματικό πλαίσιο και ταυτόχρονα εγκιβωτίζει το ατομικό, τη μικροϊστορία μέσα στο σύνολο, στη μεγάλη Ιστορία. Τα αυτοβιογραφικά σημειώματα και οι επιστολές που σώθηκαν πέρα από το να είναι και πολιτικά κείμενα μάς αποκαλύπτουν ολοζώντανα τον άνθρωπο, τον ψυχικό του κόσμο σε οριακές καταστάσεις του βίου, στιγμές αδυναμίας αλλά και μεγαλείου, την ιώβεια εγκαρτέρηση με την οποία αντιμετωπίζει τους κατηγόρους του, την αταλάντευτη πίστη στα ιδανικά του. Ο Πλουμπίδης κατά τη διάρκεια της δίκης και μέχρι την εκτέλεσή του δεν δίνει τη μάχη για τη ζωή και την υστεροφημία του αλλά για τις ιδέες του. Αυτές θέλει να αποδοθούν άσπιλες και αμόλυντες στην ιστορία. Αυτή η παραδειγματική αξία του ήθους, οργανικό στοιχείο και της αρχαίας τραγωδίας, χαρακτηρίζει την περίπτωση του Νίκου Πλουμπίδη. Μ’ αυτό το φωτοστέφανο πορεύτηκε μέχρι σήμερα, τη θλίψη και το θαυμασμό εξακολουθεί να διεγείρει η ιστορία του. Ο Πλουμπίδης πλέον, χωρίς να παύει να ανήκει σ’ ένα συγκεκριμένο ιστορικό πλαίσιο, γίνεται ταυτόχρονα ένα τραγικό πρόσωπο που ξεπερνά την εποχή του, διαχρονικό παράδειγμα ήθους και ανιδιοτέλειας.

Ο λόγος του στην ταινία συνυπάρχει με το λόγο των ιστορικών και του γιου του, διακεκριμένου ψυχίατρου, Δημήτρη Πλουμπίδη. Αποτυπώνονται κατ’ αυτόν τον τρόπο το προσωπικό και το συλλογικό, η βιογραφία και η ιστορία, η στιγμή και το διηνεκές. Ο φακός καταγράφει και τους χώρους που διαδραμάτισαν ένα σημαντικό ρόλο στη ζωή του, χώροι που αναδύονται ως ζώσα ύλη μέσα από τις σκέψεις και τα λόγια του, μέσα από κείμενα και πρόσωπα που αγάπησε. Χώροι άλλοτε φιλόξενοι και άλλοτε εγκλεισμού και εξορίας. Ταυτόχρονα, επίκαιρα της περιόδου, φωτογραφικό υλικό, ηχητικά και γραπτά τεκμήρια φωτίζουν την πορεία αυτού του εμβληματικού προσώπου στο πρώτο μισό του ταραγμένου εικοστού αιώνα.

TRIVIA ΓΙΑ ΤΗΝ ΤΑΙΝΙΑ

• Η Παγκόσμια Πρεμιέρα: Η ταινία έκανε την επίσημη πρώτη της εμφάνιση στο 26ο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης (Μάρτιος 2024), όπου συμμετείχε στο διαγωνιστικό τμήμα, ενώ αργότερα υπήρξε υποψήφια για το βραβείο Καλύτερου Ντοκιμαντέρ στα βραβεία Ίρις της Ελληνικής Ακαδημίας Κινηματογράφου.
• Η συμμετοχή του γιου του: Ένα από τα πιο φορτισμένα στοιχεία της ταινίας είναι η συμμετοχή του Δημήτρη Πλουμπίδη, γιου του Νίκου Πλουμπίδη και διακεκριμένου καθηγητή ψυχιατρικής. Στην ταινία αναφέρεται το συγκλονιστικό γεγονός ότι ο γιος του είδε τον πατέρα του για μόλις 3,5 λεπτά κατά τη διάρκεια της δίκης, μια στιγμή που πιστοποίησε για εκείνον ότι ο πατέρας του ήταν ένα υπαρκτό πρόσωπο και όχι μια «σκιά» της παρανομίας.
• Έρευνα ετών: Ο σκηνοθέτης Στέλιος Χαραλαμπόπουλος είναι γνωστός για την εξονυχιστική του έρευνα. Για τη συγκεκριμένη ταινία, μελέτησε για χρόνια αρχεία, επιστολές και ηχητικά τεκμήρια, προκειμένου να αποδώσει με ακρίβεια όχι μόνο τα γεγονότα, αλλά και το ψυχολογικό προφίλ του Πλουμπίδη.
• Το «υβριδικό» είδος: Αν και η ταινία προσδιορίζεται ως ντοκιμαντέρ, η ταινία χαρακτηρίζεται από τους κριτικούς ως «υβριδική». Ξεκινά με την κλασική δομή του είδους, αλλά σταδιακά διολισθαίνει προς τη μυθοπλασία, χρησιμοποιώντας δραματοποιημένες σκηνές για να καλύψει τα κενά της ιστορίας εκεί που το αρχειακό υλικό σταματά.
• Η Μουσική: Τη μουσική επένδυση υπογράφει ο Πλάτων Ανδριτσάκης, ο οποίος δημιούργησε ένα υποβλητικό soundtrack που κινείται ανάμεσα στον θρήνο και την ηρωική έξαρση, ενισχύοντας την αίσθηση της αρχαίας τραγωδίας που διαπνέει το έργο.
• Ο «Προμηθεϊκός» Ήρωας: Ο σκηνοθέτης έχει δηλώσει σε συνεντεύξεις του ότι αντιμετωπίζει τον Πλουμπίδη ως έναν «Προμηθεϊκό ήρωα», καθώς η σύγκρουση μεταξύ της ατομικής ηθικής και του «κομματικού καθήκοντος» θυμίζει έντονα τη δομή των τραγωδιών του Σοφοκλή ή του Αισχύλου.

ΒΡΑΒΕΙΑ-ΔΙΑΚΡΙΣΕΙΣ

• Υποψηφιότητα για Βραβείο Καλύτερου Ντοκιμαντέρ (2025) στα Βραβεία Ίρις της Ελληνικής Ακαδημίας Κινηματογράφου.
• Βραβείο Καλύτερου Ντοκιμαντέρ Μεγάλου Μήκους από την Ομοσπονδία Κινηματογραφικών Λεσχών Ελλάδας (ΟΚΛΕ) στο 12ο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Χανίων το 2024.
• Συμμετοχή σε σημαντικά φεστιβάλ κινηματογράφου, όπως το 26ο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης, το 37ο Πανόραμα Ευρωπαϊκού Κινηματογράφου, το 12ο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Χανίων, το 10o Διεθνές Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Πελοποννήσου κ.ά, όπου απέσπασε τη θερμή αποδοχή κοινού και κριτικών.
• Πέρα από τα επίσημα βραβεία, η ταινία θεωρείται από την εγχώρια κριτική ως μια από τις πιο άρτιες «υβριδικές» δημιουργίες (ντοκιμαντέρ-μυθοπλασία) των τελευταίων ετών, με ιδιαίτερη μνεία στη φωτογραφία του Νίκου Βασιλόπουλου και τη μουσική του Πλάτωνα Ανδριτσάκη.